Sjálfbærni og sjálfbær þróun eru hugtök sem hafa rutt sér til rúms. Sjálfbærni merkir getu til þess að viðhalda ákveðnu ferli eða ástandi en sjálfbær þróun er breytingaferlið þegar verið er að breyta samfélagi og færa það til sjálfbærni. Algengt orðalag í skilgreiningum á sjálfbærri þróun er að við högum aðgerðum okkar í dag þannig að þær dragi ekki eða sem minnst úr möguleikum fólks í framtíðinni. Þar sem fá eða engin nútímasamfélög hafa náð því marki að verða sjálfbær eru hugtökin sjálfbærni og sjálfbær þróun gjarna notuð sem samheiti. Menntun til sjálfbærni og menntun til sjálfbærrar þróunar eru líka oftast notuð sem samheiti.
Í gögnum Sameinuðu þjóðanna um áratug menntunar til sjálfbærrar þróunar, 2005–2014, og í stefnu íslensku ríkisstjórnarinnar, sem birt er í ritinu Velferð til framtíðar, kemur fram að sjálfbær þróun nær til fjölmargra þátta er snerta efnahag, samfélag og umhverfi. Hér eru gögn Sameinuðu þjóðanna. Á vef umhverfisráðuneytisins Velferð til framtíðar má finna gögn um sjálfbærni og sjálfbæra þróun.
Mennta- og menningarmálaráðuneytið hefur ákveðið að menntun til sjálfbærni verði einn af fimm grunnþáttum námskráa fyrir skólakerfið. Í því felst að menntun til sjálfbærni hefur það að markmiði að skapa samábyrgt þjóðfélag. Það felst einnig í því að þroska hvern einstakling sem virkan borgara sem hefur þekkingu á og er meðvitaður um gildi, viðhorf og tilfinningar sínar gagnvart hnattrænum áhrifum; náttúru og umhverfi; lýðræði, mannréttindum og réttlæti; jafnrétti og fjölmenningu; velferð og lýðheilsu; og efnahagsþróun og framtíðarsýn. Einnig að menntun til sjálfbærni felur í sér áherslu á virka einstaklinga sem rökræða og taka gagnrýna afstöðu til hvers konar álitamála sem tengjast umhverfi og náttúru. Menntun til sjálfbærni krefst heildrænnar nálgunar þar sem tillit er tekið til allra þátta sjálfbærs samfélags með skilningi á jafnvægi vistkerfa, líffræðilegum fjölbreytileika, nýtingu auðlinda, loftslagi og velferð. Menntun til sjálfbærni felur í sér að þátttaka einstaklinga og hópa á heimaslóð jafnt sem skilningur á heimsvísu skipta máli. Og menntun til sjálfbærni gerir ráð fyrir samvinnu einstaklinga utan og innan skólans og við samfélag nær og fjær. Áhersluatriði ráðuneytisins voru birt á menntaþingi sem haldið var í mars 2010.
Áhersluatriði menntamálaráðuneytisins eru í takti við niðurstöður og ályktanir hóps sem vinnur að rannsóknar- og þróunarverkefninu GETA til sjálfbærni – menntun til aðgerða. Hópurinn komst að þeirri niðurstöðu að í núgildandi námskrám leik-, grunn- og framhaldsskóla mætti finna svigrúm fyrir skóla og kennara til að vinna að menntun til sjálfbærni en engu að síður vantaði þar skýra áherslu. Hópurinn hefur gefið út nokkrar skýrslur og rannsakendur í hópnum hafa birt greinar. Í einni þeirra er því lýst hvernig þurfi að gera sjálfbæra þróun að viðmiði um allt skólastarfið til að árangur náist. Í því sambandi er mikilvægt að átta sig á að menntun til sjálfbærni er þess eðlis að henni verður ekki sinnt á viðunandi hátt ef viðfangsefnin eru slitin í sundur eftir margskiptri stundaskrá eða stífu dagskipulagi eða þar sem þröng sjónarmið einstakra fræðigreina ráða ferðinni. Heildarsýn til námsins og kennslunnar er nauðsynleg, og ef sjálfbær þróun er gerð að viðmiði við val á viðfangsefnum í mörgum námsgreinum og á mörgum námssviðum er líklegt að árangur náist til að skapa slíka heildarsýn. Grein frá þátttakendum í GETU-hópnum.
Hvaða áhrif hafa slík breytt áhersluatriði á kennaramenntun?
Þetta hefur áhrif bæði á inntak kennaramenntunar og á aðferðir. Svo dæmi sé tekið þarf brautskráður kennari að hafa þekkingu á hnattrænum áhrifum; náttúru og umhverfi; lýðræði, mannréttindum og réttlæti; jafnrétti og fjölmenningu; velferð og lýðheilsu; og efnahagsþróun og framtíðarsýn. Mörg þessi efnisatriði eru í námskrá kennaraháskólanna en ekki öll — og ekki er tryggt að efnisatriðin séu tengd heildarsýn. Brautskráður kennari þarf einnig að búa yfir aðferðum til að virkja nemendur til lýðræðislegrar þátttöku og hann þarf að vera fær um meta og þróa skólastarf, í félagi við aðra, þannig að heildarsýn um sjálfbæra þróun sé til staðar. Ólíklegt er að þessi markmið náist öðruvísi en að kennaraháskóli stuðli að því að sem víðast í náminu og háskólastarfinu sé opinská umræða um hvernig sjálfbærri þróun verði náð. Ólíklegt er að þessi markmið náist nema kennarar taki þátt í þessu starfi, bæði saman og hver af sínum fræðilega sjónarhóli.
| Efni um sjálfbærni frá UNESCO | Vefsíður sem fjalla um sjálfbærni |
Tekið saman af IÁJ mars 2010