Menntun til jafnréttis kynja og menntun kennara.
Umræða undanfarin ár og landslög krefja að mun ákveðnar sé tekið á jafnréttismálum í skólastarfi en verið hefur. Jafnréttismál er margslunginn málaflokkur, en hér er fjallað um jafnrétti kynja. En hvað þyrfti að gera í kennaramenntun þannig að vel væri að þessum málum staðið?
Guðný Guðbjörnsdóttir, prófessor við Menntavísindasvið HÍ, tók í nóvember 2009 saman yfirlit yfir stöðu mála og íslenska og erlenda umfjöllun um efnið og setur fram hugleiðingar sínar og tillögur um aðgerðir, m.a. hvað varðar menntun kennara. GG-jafnrétti-og-kennarmenntun1. Hún telur, sjá aðgerð 2 að það verði að „fjalla markvisst um jafnrétti, kynferði og skólastarf bæði í skyldu-og valnámskeiðum og í sem flestum námsgreinum í 5 ára kennaramenntun.“
Hvers konar námskrá krafan um að jafnrétti „verði vídd“ í kennaramenntuninni, kallar á, er alls ekki augljós þó að krafa laganna sé ótvíræð.
Það er skoðun ýmissa fræðimanna að jafnréttisfræðsla í skólum sé mikilvæg og skortur á henni viðhaldi m.a. staðalmyndum sem hindra að drengir og stúlkur nái að njóta sín sem skyldi bæði í skólanum og síðar sem fullorðnir einstaklingar, sem foreldrar, borgarar, leiðtogar eða frumkvöðlar (Weiner, 2000; Hollingsworth, 1995; Weaver-Hightower 2003; Younger, 2007; Younger and Warrington, 2008; Þórdís Þórðardóttir, 2005; Ingólfur Ásgeir Jóhannesson, 2004; Guðný Guðbjörnsdóttir, 2007; Ahl, 2006). Þó að jafnréttislög hafi kveðið á um jafnréttisfræðslu í skólum allt frá árinu 1976 og grunnskólalögin hafi lengi kveðjð skýrt á um að undirbúa beri bæði kyn jafnt undir virka þátttöku í samfélaginu, fjölskyldulífi og atvinnulífi þá er skólinn víðast hvar seinn til breytinga (normatífur). Eðlishyggjuhugmyndir um kynin virðast lífseigar. Þær viðhalda kynbundnum staðalmyndum og um leið kynbundnu náms- og starfsvali.
Mikilvæg er sú ábending að næmi fyrir kynjamun eða öðrum mismununarbreytum er ekki spurning um persónulega eiginleika sem kennarar búa yfir, heldur spurning um vísindalega þekkingu m.a. um kynjafræði og aðra jafnréttisþætti, svo og kennslureynslu eða þjálfun (Lahelma, 2009).
Styðja þarf kennara í kennaramenntuninni, aðra kennara og skólastjórnendur í að útfæra ákvæði 23. greinar jafnréttilaga sem segir að „á öllum skólastigum skulu nemendur hljóta fræðslu um jafnréttismál þar sem m.a. skal lögð áhersla á að búa bæði kynin undir jafna þátttöku í samfélaginu, svo sem í fjölskyldu- og atvinnulífi.”
Fræðilega er nú áhersla lögð á margbreytilegar birtingarmyndir karlmennsku og kvenleika og á virðingu fyrir fjölbreytileika innan hvors kyns, svo og innan hópa eins og barna, unglinga, fatlaðra, innflytjenda, samkynhneigðra, femínista eða eldri borgara. Virða skuli mismun innan drengjahópsins og stúlknahópsins, í stað þessa að byggja lausnir á vafasömum staðalmyndum eða eðlishyggjuhugmyndum um einstaklinga eftir kyni. Áhersla er lögð á að kennarar þekki vel mun á kyngervi (gender) eða menningarlegum hugmyndum um karlmennsku og kvenleika annars vegar og hins vegar kyni (sex), sem er líffræðileg staðreynd en oft tengd við úreltar staðalmyndir um eðli, hæfileika og hlutverk. Aðgreining þessara hugtaka er mikilvæg til að greina og skilja kynjun námsgreina/samfélags eða kynjakerfi menningarinnar.
Kennarar í kennaramenntun eru hvattir til að ræða hvaða grunnþekking er nauðsynleg fyrir kennaranema til að koma í veg fyrir kynjamismunun/misrétti bæði almennt og í sinni grein/fagsviði. Hvort að hugmyndir um þeirra kennslusvið/kennslugreinar eru kynjaðar og greina hvers vegna svo er og hvort um staðalmyndir er að ræða.
Nokkur hugtök og staðreyndir sem kennaranemar ættu að þekkja: Eðlishyggja, mótunarhyggja, fjölbreytileiki, jafnrétti, karlmennska, kvenleiki, kynferði/kyngervi, kynjakerfi, kynhlutverk, mismunun, staðalmyndir kynja, kynjun námsgreina, fjölskylduábyrgð, lagaleg kröfur um jafnréttisfræðslu .
Í skyldu-og valnámskeiðum í kennaramenntuninni ætti að leggja áherslu á að allt nám og öll störf séu á færi beggja kynja og fjalla ítarlega um:
–jafnréttishugtakið bæði í merkingu jafnréttislaga og í víðari merkingu
–muninn á kyngervi og kyni,
–staðalmyndir kynja og staðreyndir í fjölskyldum og atvinnulífi
–um kynjakerfið og kynjun námsgreina, starfa og samfélags.
–um rannsóknir á menntun og árangur drengja og stúlkna í mismunandi fræðigreinum og staðreyndir um stöðu kynjanna í skóla og samfélagi.
Þá er mikilvægt að ræða vel þau gildi skólastarfsins sem tengjast jafnréttishugtakinu í víðri merkingu m.a. hvernig áherslan á lýðræði, fjölmenningu og jafnrétti kynjanna geti blómstrað saman án þess að eitt sjónarmið yfirtaki annað bæði í kennaramenntuninni og í skólastarfi.
Starfandi kennarar gegna mikilvægu hlutverki fyrir nám kennaranema sem æfingakennarar, leiðsagnarkennarar eða mentorar. Því þarf að huga vel að vettvangstengingu kennaranámsins í þessu samhengi. Mælt er með að mynda áhugahópa kennara í einstökum skólum á öllum skólastigum, sem gætu leiðbeint og verið til fyrirmyndar fyrir kennaranema.
Svo að viðfangsefnið öðlist fastan sess í kennaramenntuninni og til að minnka skilin á milli fræðilegra rannsókna og skólastarfs er mælt með að stofnuð verði rannsóknarstofa um jafnrétti og kennaramenntun við Menntavísindasvið HÍ. Stofan haldi utan um umræðu, rannsóknir og þróunarstarf um efnið í samstarfi við viðeigandi aðila. Reglulega þarf að ræða, rannsaka og endurskoða hvaða lágmarksþekking og viðhorf um jafnréttismál eru mikilvæg í kennaramenntuninni og hvaða aðferðir duga best í jafnréttisfræðslu í skólum. Þá er mjög mikilvægt að fá framhaldsnema til að taka þátt í rannsóknar- og þróunarverkefnum á vegum stofunnar.
Guðný Guðbjörnsdóttir
Heimildir
Ahl, H. (2006). Why Research on Women Entrepreneurs Needs New Directions. Entrepreneurship Theory and Practice, 30, 5, bls. 595-621. http://www3.interscience.wiley.com/cgi-bin/fulltext/118605115/PDFSTART.
Guðný Guðbjörnsdóttir. (2007). Menntun, forysta og kynferði. Reykjavík: Háskólaútgáfan.
Hollingsworth, S.(1995). The ‘problem’ og gender in teacher education. Mid-Western Educational Researcher, 8, 3-11.
Ingólfur Ásgeir Jóhannesson. (2004). Karlmennska og jafnréttisuppeldi. Reykjavík: Rannsóknarstofa í kvenna- og kynjafræðum við Háskóla Íslands.
Lahelma, E. (2009). Gender awareness into teacher education and schools. Erindi flutt á The European Conference on New Ways in Overcoming Gender Sterotypes í Prag 27. maí 2009.
Younger, M. (2007). The gender agenda in secondary ITET in England: forgotten, misconceived or what? Gender and Education, 19(3), 387-414.
Younger, M. og Warrington, M. (2008). The gender agenda in primary teacher education in England: fifteen lost years. Journal of Education Policy, 23(4), 429-445.
Weaver-Hightower, M.B.(2003). The “Boy Turn” in Research on Gender and Education. Review of Educational Research, 73, 4, pp. 471-498.
Weiner, G.(2000). A critical review of gendar and teacher education in Europe. Pedagogy, Culture and Society, 8(2), 233-247.
Þórdís Þórðardóttir.(2005).Hvers vegna á kynjafræði erindi í kennaramenntun? Í Arna H. Jónsdóttir, Steinunn H. Lárusdóttir og Þórdís Þórðardóttir (ritstj.) Kynjamyndir í skólastarfi, Reykjavík: Rannsóknarstofnun Kennaraháskóla Íslands, bls.33-53.