Mikil umræða hefur átt sér stað bæði hérlendis og víða erlendis undanfarinn áratug, ekki síst í félagsvísindum um vaxandi fjölbreytileika í skólum hvað varðar uppruna, tungumál, menningu og trúarbrögð barna og ungmenna. Þessi umræða hefur undanfarin ár m.a. snúist um stærri samfélagslegar spurningar um jafnrétti og mismunun, en áður einkenndist hún fremur af því að rannsaka og ræða árangur barna í minnihlutahópum og var þá gjarnan litið á þau sem börn með sérþarfir. Einnig hefur átt sér stað stefnumótun á alþjóðavísu sem tengist vaxandi fjölbreytileika í flestum samfélögum heims. Hjá Sameinuðu þjóðunum er áratugurinn 2005-2014 helgaður menntun til sjálfbærrar þróunar og er menningarlegur fjölbreytileiki eitt af meginþemunum (UNESCO, 2009). Evrópuráðið hefur ákveðið að samræður menningarheima og trúarbragða verði eitt stærsta verkefni í þróun ráðsins (Council of Europe, 2009).
OECD (Organisation for economic co-operation and development, 2010) gaf nýlega út skýrsluna Educating teachers for diversity: Meeting the challenge, þar sem fram kemur að vandi fjölmenningarlegra samfélaga sé í vaxandi mæli mismunun á grundvelli uppruna, félags- og efnahagslegs bakgrunns nemenda í menntakerfum. Sú staða birtist skýrt í rannsóknum svo sem PISA. Það sé verkefni menntakerfa að vinna gegn mismunun og jafnframt að virkja þann auð sem nemendur og kennarar af ólíkum uppruna bera með sér.
Í ýmsum löndum hefur verið brugðist við þróun í átt til menningarlegs fjölbreytileika samfélaga með umfangsmikilli umræðu og stefnumótun í menntamálum (sjá t.d. Ministry of Education, 2007).
Breytingar í átt til aukins fjölbreytileika barna í skólum á Íslandi kalla á þekkingu kennara á sviði fjölmenningarfræða og fjölmenningarlegrar menntunar. Í hugmyndafræði fjölmenningarlegrar menntunar er lögð áhersla á jafnan rétt allra til menntunar en um leið að fjölbreytt menning, tungumál og trúarbrögð séu viðurkenndur og sýnilegur þáttur í öllu skólastarfi og að námskrár og stefnur skóla séu mótaðar með þetta í huga. Með því á að tryggja að innflytjendabörn eða börn með annað móðurmál en íslensku njóti menntunar til jafns við önnur börn og fyrirbyggja að þau verði utanveltu í skólakerfinu og á jaðri samfélagsins. Ef ekki er brugðist við vaxandi fjölbreytileika í skólum á vandaðan og markvissan hátt og kennarar þjálfaðir til starfa með umfjöllun á sterkum fræðilegum grunni er hætta á að réttindi barna verði fótum troðin, jaðarstaða innflytjendabarna verði fest í sessi og þar með skapist framtíðarvandi í samfélaginu. Sú reynsla er þekkt víða í nágrannalöndunum sem nú glíma við margs konar samfélagslegan vanda m.a. vegna þess að ekki var brugðist nægilega markvisst og tímanlega við samfélagsþróun í átt til aukins fjölbreytileika og nýir jaðarhópar urðu til. Saga fólksflutninga og rannsóknir þeim tengdar sem gerðar hafa verið undanfarin ár benda til að samfélagsþróun í átt til aukins fjölbreytileika þegna hvað varðar uppruna, tungumál og trúarbrögð sé varanleg (sjá t.d. Bauman, 1998; Sassen, 1999). Ekki er ástæða til að ætla annað en að sú þróun verði sambærileg á Íslandi og að fjölmenningarlegt samfélag sé komið til að vera. Því er mikilvægt að menntun í landinu endurspegli þann veruleika. Í kennaramenntun þarf að tryggja að í námi allra nemenda sé grundvallarumfjöllun um hinn fjölmenningarlega veruleika og að auki eigi þeir kost á að sérhæfa sig í viðfangsefnum fjölmenningarfræða á meistarastigi í námi sínu.
Hanna Ragnarsdóttir
Heimildir
Bauman, Z. (1998). Globalization. The human consequences. New York: Columbia University Press.
Council of Europe. (2009). Education: Intercultural Education. Sótt 1. nóvember 2009 af http://www.coe.int/t/e/cultural_co-operation/education/Intercultural_education/_Intro.asp#TopOfPage
Ministry of Education, Department for Education and Science. (2007). Education for Global Responsibility – Finnish Perspectives. Sótt 1. nóvember 2009 af http://www.minedu.fi/export/sites/default/OPM/Julkaisut/2007/liitteet/opm31.pdf?lang=fi
OECD. Centre for Educational Research and Innovation (CERI). (2010). Educating teachers for diversity. Meeting the challenge. Sótt 25. mars 2010 af http://www.oecd.org/document/38/0,3343,en_2649_35845581_44572006_1_1_1_1,00.html#3
Sassen, S. (1999). Guests and Aliens. New York: The New Press.
UNESCO. (2009). Education. Sótt 1. nóvember 2009 af http://www.unesco.org/en/esd/
Frekari upplýsingar, sjá einnig:
Hanna Ragnarsdóttir og Elsa Sigríður Jónsdóttir. (ritstjórar). (í prentun). Fjölmenning og skólastarf. Reykjavík: Rannsóknastofa í fjölmenningarfræðum Menntavísindasviði HÍ og Háskólaútgáfan.
Hanna Ragnarsdóttir. (2005). Fjölmenning í námi við Kennaraháskóla Íslands. Í Gretar L. Marinósson, Þórunn Blöndal og Þuríður Jóhannsdóttir (ritstjórar), Nám í nýju samhengi. Erindi á málþingi um framtíðarskipan náms við Kennaraháskóla Íslands KHÍ 11. og 12. ágúst 2005 (bls. 129-139). Reykjavík: Rannsóknastofnun Kennaraháskóla Íslands.
Hanna Ragnarsdóttir, Elsa Sigríður Jónsdóttir og Magnús Þorkell Bernharðsson. (ritstjórar). (2007). Fjölmenning á Íslandi. Reykjavík: Rannsóknastofa í fjölmenningarfræðum KHÍ og Háskólaútgáfan.