Nokkrir punktar fyrir frekari umræðu
I
Í lögum um grunnskóla og í aðalnámskrá fær lýðræði tvennskonar mikilvægi:
(i) sem markmið þar sem skólinn á að búa nemendur undir líf og starf í lýðræðisþjóðfélagi og
(ii) sem starfshættir skólans þar sem vinna í skólum landsins á að mótast af „lýðræðislegu samstarfi“.
Menntun kennara hlýtur að miða að því, ásamt öðru, að gera þá færa um að vinna í skólum þar sem lýðræði fær virkilega þetta tvennskonar mikilvægi.
Þegar talað er um menntun til eflingar lýðræðis eru tvö flókin og umdeild hugtök tengd saman, nefnilega menntun og lýðræði. Og það er langt frá því að vera augljóst hvernig það sem þessi hugtök vísa til geti yfirleitt farið saman svo vel sé. Hefðbundin sýn á árangur í skólastarfi miðast við vel skilgreind og afmörkuð fræðslumarkmið (sbr. markmiðakafla Aðalnámsráa grunnskóla frá 2007) og það er alveg óljóst hvernig lýðræðislegir starfshættir geta stuðlað að góðum árangri – og enn síður er ljóst að þar sem mælingar á árangri í skólanum, t.d. samkvæmt markmiðasetningu aðalnámskrár fyrir grunnskóla, er ábótavant þá sé leiðin að bættum árangri að auka lýðræði í skólanum. Efasemdirnar ættu nánast að fá staðfestingu þegar hugað er að því hvað aðalnámskrá segir um inntak lýðræðishugtaksins. Það er ekki mikið og vart meira en þetta: „Það verður að ætla öllum rétt til sjálfstæðra skoðana og tækifæri til að tjá þær og reyna að vinna þeim fylgi, að því tilskildu að það sé gert á heiðarlegan hátt og réttur annarra til hins sama virtur“ (Aðalnámskrá grunnskóla, almennur hluti, 2007). Lýðræði sem viðfangsefni í kennaramenntun verður að hafa það markmið að dýpka skilning kennara á lýðræðishugsjóninni og hugmynd þeirra um menntun þannig að hugmyndin um lýðræðislega starfshætti í skólum verði annað en vandræðaleg krafa sem í besta falli þvælist ekki fyrir vel skilgreindum markmiðum skólastarfsins.
II
Skólakerfi getur undirbúi nemendur undir líf og starf í lýðræðisþjóðfélagi með þrennskonar hætti.
Í fyrsta lagi með því að mennta þá – og einkum fræða og þjálfa – þannig að úr verði gjaldgengt starfsfólk fyrir lýðræðislegar stofnanir samfélagsins. Slíkur undirbúningur væri í anda embættismannaskóla fyrri tíma þar sem áherslan er á að búa nemendur undir að verða starfsmenn tiltekins stjórnskipulags.
Í öðru lagi með mun víðtækari en jafnframt persónulegri hætti þar sem áherslan er á lífið frekar en starfið, á hvað það er að vera borgari í samfélagi við aðra jafningja. Þetta atriði varðar t.d. það hvernig borgararnir, sem jafningjar og án sérstakrar stöðu, geta haft áhrif á líf sitt og kjör í gegnum sameiginlegar ákvarðanir um mál sem varða almannahagsmuni.
Og í þriðja lagi með þeim hætti að gera fólki kleift að vera sjálfráða gerendur í eigin lífi en ekki leiksoppar fávisku, fordóma eða afturhaldssamra hefða. Ákvæði grunnskólalaganna um að nemendur skuli undirbúnir undir líf og starf í lýðræðisþjóðfélagi virðist einkum beinast að atriði tvö hér að ofan, hvað það sé að lifa sem borgari í lýðræðislegu samfélagi með því m.a. að hafa áhrif á ákvarðanir um almannahagsmuni.
Skilningur Aðalanámskrár grunnskóla á því hvað það er að undirbúa nemendur undir líf og starf í lýðræðisþjóðfélagi birtist m.a. í eftirfarandi orðum: „Það verður að ætla öllum rétt til sjálfstæðra skoðana og tækifæri til að tjá þær og reyna að vinna þeim fylgi, að því tilskildu að það sé gert á heiðarlegan hátt og réttur annarra til hins sama virtur.“ Samkvæmt þessu er það hlutverk skólans að þjálfa nemendur í að taka þátt í ferli lýðræðislegrar ákvörðunar – gera þá að hæfum keppnismönnum í samkeppninni um athygli og fylgi – t.d. með því að þjálfa þá í að tjá skoðanir sínar, bæði í ræðu og riti, og sýna öðrum skoðunum umburðarlyndi. Litið er á hinn lýðræðislega vettvang sem tiltekna tegund af samkeppnisvettvangi og undirbúningur undir líf og starf á lýðræðisþjóðfélagi er þá ekki síst fólginn í því að búa nemendur undir að taka þátt í samkeppninni á þessum vettvangi.
III
Krafan um að starfshættir grunnskólans séu lýðræðislegir varðar ekki markmið sem liggur utan skólans – veruleiki sem tekur við þegar skólanum lýkur – heldur eitthvað sem gerist í sjálfum skólanum á hverjum degi. Hvernig á að skilja þetta? Lýðræði sem stjórnskipulag og samfélagsgerð á sér ekki nema mjög takmarkaða samsvörin í daglegum starfsháttum í skólum. Lýðræði í samfélagi varðar það hvernig sjálfráða jafningjar ráða ráðum sín á milli, útdeila valdi og hvernig fara má með opinbert vald (hvort sem það er bundið tilteknum stofnunum eða embættismönnum). Skólinn er hins vegar ekki samfélag jafningja í sama skilningi því kennarinn er ekki jafningi nemendanna, nemendurnir velja sér ekki yfirmenn og langanir þeirra og óskir hafa ekki nema takmarkað vægi hvort sem um er að ræða daglegt starf eða langtíma markmið. Af þessum sökum er alls ekki ljóst hvað það er fyrir starfshætti skóla að vera lýðræðislegir, og enn síður hvort lýðræðislegir starfshættir (hvernig sem þeir annars eru) séu yfirleitt eftirsóknarverðir í skóla.
Mér er til efs að lýðræði sem leggur megináherslu á að „ætla öllum rétt til sjálfstæðra skoðana og tækifæri til að tjá þær og reyna að vinna þeim fylgi, að því tilskildu að það sé gert á heiðarlegan hátt og réttur annarra til hins sama virtur“ skipti yfirleitt miklu máli þegar kemur að námi í íslensku, stærðfræði, ensku og dönsku. Sömu sögu er að segja um aðrar greinar. Ef þessar efasemdir mínar eiga við rök að styðjast, þá virðist aðalnámskrá grunnskóla hafa í sér fólgna órjúfanlega togstreitu á milli lýðræðis annars vegar og kennslu í einstökum greinum hins vegar.
Sú togstreita sem hér er lýst þarf ekki að koma á óvart því af lestri almenna hluta aðalnámskrárinnar er ekki að sjá neina tengingu á milli áherslunnar á lýðræði annars vegar og kennslu eða menntunar hins vegar. Til að yfirvinna þetta sambandsleysi þarf, ólíkt því sem gert er í aðalnámskrá grunnskóla, að leggja til grundvallar tilteknar hugmyndir um bæði menntun og lýðræði, einnig hugmyndir um það hvernig nám og kennsla geta stuðlað að menntun nemenda, undirbúið þá undir líf og starf í lýðræðisþjóðfélagi og gert skólann að lýðræðislegri stofnun. Slík sýn þarf líka að liggja markmiðasetningu skólans og viðmiðum um gæði skólastarfsins til grundvallar. Saga menntunar og skólastarfs er barmafull af slíkri sýn svo af nógu er að taka, sú sýn hefur bara ekki ratað inn í aðalnámskrá grunnskóla. Og sú sýn hefur ekki nema að takmörkuðu leyti ratað inn í menntun kennara.
IV
Krafan um lýðræði í skóla, hvort heldur skólinn á að undirbúa nemenur undir lýðræðislegt samfélag eða starfshættir hans eiga að vera lýðræðislegir, er órofatengd hugmyndinni um mannréttindi. Lýðræðislegt samfélag er samfélag sem byggir á virðingu fyrir mannréttindum hvers og eins og lýðræðislegir starfshættir í skóla er starfshættir þar sem borin er virðing fyrir manngildi barna og ungmenna og hæfileikar þeirra og þroskamöguleikar eru í senn útgangspunktur og markmið. Þetta kallar á ítarlega umfjöllun um Barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna í menntun kennara. Sú umfjöllun þarf bæði að taka til lagalegrar stöðu sáttmálans og beinar afleiðingar hans fyrir skólastarf sem og til siðfræðilegra og stjórnmálaheimspekilegra forsendna sáttmálans og mannréttinda almennt.
Ólafur Páll Jónsson